شهيد زنده یاد؛ مرتضي مطهري:  
انديشه پيروزي نهايي نيروهاي حق و صلح و عدالت بر نيروي باطل و ستيز و ظلم، گسترش جهاني ايمان اسلامي، استقرار كامل و ارزشهاي انساني، تشكيل مدينه فاضله و جامعه ايده آل، و بالاخره اجراي اين ايده عمومي و انساني به وسيله شخصيتي مقدس و عاليقدر كه در روايات متواتر اسلامي از او به «مهدي» تعبير شده است، انديشه اي است كه كم و بيش همه فرق و مذاهب اسلامي – با تفاوتها و اختلافهايي – بدان مومن و معتقدند؛ زيرا اين انديشه به حسب اصل و ريشه، قرآني است؛ اين قرآن مجيد است كه با قاطعيت تمام، پيروزي نهايي ايمان اسلامي، غلبه قطعي صالحان و متقيان، كوتاه شدن دست ستمكاران و جباران براي هميشه، و آينده درخشان و سعادتمندانه بشريت را نويد داده است. اين انديشه بيش از هر چيز مشتمل بر عنصر خوش بيني نسبت به آينده و طرد عنصر بدبيني نسبت به پايان كار بشريت است كه طبق بسياري از نظريه ها و فرضيه ها فوق العاده تاريك و ابتر است.

انتظار فرج

اميد و آرزوي تحقق اين نويد كلي جهاني انساني، در زبان روايت اسلامي « انتظار فرج » خوانده شده و عبادت، بلكه افضل عبادات شمرده شده است. اصل « انتظار فرج » از يك اصل كلي اسلامي و قرآني ديگر استنتاج ميشود و آن اصل «حرمت ياس از روح الله» است. مردم مومن به عنايات الهي، هرگز و در هيچ شرايطي اميد خويش را از دست نميدهند و تسليم ياس و نااميدي  و بيهوده گرائي نمي گردند. چيزي كه هست اين «انتظار فرج» و اين «عدم ياس از روح الله» در مورد يك عنايت عمومي و بشري است نه شخصي يا گروهي، و بعلاوه توأم است با نويدهاي خاص و مشخص كه به آن قطعيت داده شده است.

دو گونه انتظار

انتظار فرج و آرزو و اميد و دل بستن به آينده دو گونه است: انتظاري كه سازنده و نگهدارنده است، تعهدآور است نيرو آفرين و تحرك بخش است، به گونه اي است كه ميتواند نوعي عبادت و حق پرستي شمرده شود؛ و انتظاري كه گناه است، ويرانگر است، اسارت بخش است، فلج كننده است. اين دو نوع انتظار فرج معلول دو نوع برداشت از ظهور عظيم مهدي موعود است؛ و اين دو نوع برداشت به نوبه خود از دو نوع بينش درباره تحولات و انقلابات تاريخي ناشي ميشود. بر داشت قشري از مردم از مهدويت و قيام و انقلاب مهدي موعود اين است كه صرفاً ماهيت انفجاري دارد؛ فقط و فقط از گسترش و اشاعه و رواج ظلمها و تبعيضها و اختناقها و حق كشي ها و تباهيها ناشي ميشود؛ نوعي سازمان يافتن است كه معلول پريشان شدن است. آنگاه كه صلاح به نقطه صفر برسد، حق و حقيقت هيچ طرفداري نداشته باشد، باطل يكه تاز ميدان گردد، جز نيروي باطل نيروئي حكومت نكند، فرد صالحي در جهان يافت نشود، اين انفجار رخ ميدهد و دست غيب براي نجات حقيقت – نه اهل حقيقت زيرا حقيقت طرفداري ندارد – از آستين بيرون ميآيد.

عليهذا هر اصلاحي محكوم است، زيرا هر اصلاح نقطه اي روشن است؛ تا در صحنه اجتماع دست نقطه روشني هست، دست غيب ظاهر نميشود بر عكس، هر گناه و هر فساد و هر ظلم و هر تبعيض و هر حق كشي، هر پليدي اي به حكم اينكه مقدمه صلاح كلي است و انفجار را قريب الوقوع ميكند رواست، زيرا «الغايات تبر المبادي» (هدفها و وسيله هاي مشروع را مشروع ميكنند) پس بهترين كمك به تسريع در ظهور و بهترين شكل انتظار، ترويج و اشاعه فساد است.

اينجاست كه گناه هم فال است و هم تماشا، هم لذت و كامجوئي است و هم كمك به انقلاب نهايي. اينجاست كه اين شعر مصداق واقعي خود را مي یابد:

در دل دوست به هر حيله رهي بايد كرد                               

 طاعت از دست نيايد گنهي بايد كرد

اين گروه طبعاً به مصلحان و مجاهدان و آمران به معروف و ناهيان از منكر با نوعي بغض و عداوت مينگرند، زيرا آنان را از تاخير اندازان ظهور و قيام مهدي موعود (عجل الله تعالي فرجه ) ميشمارند. برعكس اگر خود هم اهل گناه نباشند، در عمق ضمير و انديشه با نوعي رضايت به گناهكاران و عاملان فساد مينگرند، زيرا اينان مقدمات ظهور را فراهم مينمايند.

انتظار سازنده

آن عده از آيات قران كريم – كه همچنانكه گفتيم ريشه اين انديشه است و در روايات اسلامي بدانها استناد شده است – در جهت عكس برداشت بالاست. از اين آيات استفاده ميشود كه ظهور مهدي موعود حلقه اي است از حلقات مبارزه اهل حق و اهل باطل كه به پيروزي نهايي اهل حق منتهي ميشود. سهيم بودن يك فرد در اين سعادت موقوف به اين است كه آن فرد عملاً در گروه اهل حق باشد، آياتي كه بدانها در روايات استناد شده است، نشان ميدهد كه مهدي موعود (عج) مظهر نويدي است كه به اهل ايمان و عمل صالح داده شده است:

« وعد الله الذين امنو {منكم} و عملو الصالحات ليستخلفنهم في الارض {كما استخلف الذين من قبلهم } و ليمكنن لهم دينهم الذي ارتضي لهم و ليبدلنهم من بعد خوفهم امنا يعبدوني لا يشكرون بي شيئا ….

خداوند به مومنان و شايسته كاران {شما } وعده داده است كه آنان را جانشينان زمين قرار دهد { همچنان كه پيشينيان را قرار داد }، ديني كه براي آنها آن را پسنديده است مستقر سازد، دوران خوف آانان را تبديل به دوران امنيت كند، (دشمنان آنان را نابود سازد)، بدون ترس و واهمه خداي خويش را بپرستند و اطاعت غير خدا را گردن ننهند، و چيزي را در عبادت يا طاعت شريك حق نسازند. »

ظهور مهدي موعود منتي است بر مستضعفان و خوار شمردگان، و وسيله اي است براي پيشوا و مقتدا شدن آنان و مقدمه اي است براي وراثت آنها خلافت الهي را در روي زمين:

« و نريد ان نمن علي الذين استضعفوا في الارض و نجعلهم ائمه و نجعلهم الوارثين . »

ظهور مهدي موعود، تحقق بخش وعده اي است كه خداوند متعال از قديم ترين زمانها در كتب آسماني به صالحان و متقيان داده است كه زمين از آن آنان است و پايان تنها به متقيان تعلق دارد:

«و لقد كتبنا في الزبور من بعد الذكر ان الارض يرثها عبادي الصالحون. ان الارض لله يورثها من يشاء من عباده و العاقبه للمتقين. »

حديث معروف كه ميفرمايد: «يملا الله به الارض قسطا وعدلا بعد ما ملئت ظلما و جورا » نيز شاهد مدعاي ماست نه بر مدعاي آن گروه. در اين حديث نيز تكيه بر روي ظلم شده است و سخن از گروه ظالم است كه مستلزم وجود گروه مظلوم است و ميرساند كه قيام مهدي براي حمايت مظلوماني است كه استحقاق حمايت دارند. بديهي است كه اگر گفته شده بود: « يملا الله به الارض ايمانا و توحيداً و صلاحاً بعد ما ملئت كفراً و شركاً و فساداً » مستلزم اين نبود كه لزوماً گروهي مستحق حمايت وجود داشته باشد. در آن صورت استنباط ميشد كه قيام مهدي موعود براي نجات حق از دست رفته و به صفر رسيده است نه براي گروه اهل حق ولو به صورت يك اقليت.

شيخ صدوق روايتي از امام صادق عليه السلام مبني بر اينكه اين امر تحقق نميپذيرد مگر اينكه هر يك از شقي و سعيد به نهايت كار خود برسد، پس سخن در اين است كه گروه سعداء و گروه اشقياء هر كدام به نهايت كار خود برسند؛ سخن در اين نيست كه سعيدي در كار نباشد و فقط اشقياء به منتهي درجه شقاوت برسند. در روايات اسلامي سخن از گروه زبده است كه به محض ظهور امام به ان حضرت ملحق مي شوند. بديهي است كه اين گروه ابتدا به ساكن خلق نميشوند و به قول معروف از پاي بوته هيزم سبز نميشوند. معلوم ميشود در عين اشاعه و رواج ظلم و فساد، زمينه هايي عالي وجود دارد كه چنين گروه زبده را پرورش ميدهند. اين خود ميرساند كه نه تنها حق وحقيقت به صفر نرسيده است، بلكه فرضاً اگر اهل حق از نظر كمييت قابل توجه نباشد از نظر كيفييت ارزنده ترين اهل ايمانند و در رديف ياران سيد الشهداء.

از نظر روايات اسلامي، در مقدمه قيام و ظهور امام يك سلسله قيامهاي ديگر از طرف اهل حق صورت ميگيرد. آنچه به نام قيام يماني قبل از ظهور بيان شده است، نمونه اي از اين سلسلسه قيامهاست. اين جريانها نيز ابتدا به ساكن و بدون زمينه قبلي رخ نميدهد. در برخي روايات اسلامي سخن از دولتي است از اهل حق كه تا قيام مهدي ( عجل الله تعالي فرجه ) ادامه پيدا ميكند و چنانچه ميدانيم بعضي از علماي شيعه كه به برخي از علماي شيعي معاصر خود حسن ظن داشته اند، احتمال داده اند كه دولت حقي كه تا قيام مهدي موعود ادامه خواهد يافت همان سلسله دولتي باشد اين احتمال هر چند ناشي از ضعف اطلاعات اجتماعي و عدم بينش صحيح آنان نسبت به اوضاع سياسي زمان خود بوده، اما حكايتگر اين است كه استنباط اين شخصيتها از مجموع آيات و اخبار و احاديث مهدي اين نبوده كه جناه حق و عدل و ايمان بايد يكسره در هم بشكند و نابود شود و اثري از صالحان نماند تا دولت مهدي ظاهر شود، بلكه آن را به صورت پيروزي جناه صلاح و عدل و تقوا بر جناح فساد و ظلم و بي بند و باري تلقي ميكرده اند.

از مجموع آيات و روايات استنباط ميشود كه قيام مهدي موعود (عج) آخرين حلقه از مجموع حلقات مبارزه حق و باطل است كه از آغاز جهان بر پا بوده است. مهدي موعود تحقق بخش ايده آل همه انبياء و اولياء و مردان مبارز راه حق است.

منبع :www.irib.ir/occasions/imam/Imam.htm#.

با توجه به جايگاه ويژه دولت در سياست و حيات سياسى - اجتماعى مردم، فرجام آن، مورد توجّه خاص مكاتب، اديان و انديشمندان بوده است. در اين راستا محورى‏ترين انديشه سياسى شيعه، تبيين آينده دولت و ارائه تصويرى جامع و نسبتاً دقيق و تحقّق قطعى آن (براساس وحى و غيب) است كه با تشكيل دولت جهانى امام مهدى‏عج عينيت مى‏يابد. دولت مهدوى‏عج دولتى اخلاقى (كمال‏گرا و احياگر نفوس) است و مهم‏ترين برنامه آن رشد اخلاقى و فكرى بشر و رساندن او به كمال نهايى (تقرّب الى الله) است. در عين حال كه ساير كارويژه‏هاى دولت را در ذيل اين هدف اصلى، اعمال مى‏كند تا بشر از هر لحاظ به سعادت و خوشبختى دست يابد.

واژه‏هاى كليدى: دولت، فرجام دولت، دولت اخلاقى، امام مهدى‏عج‏
مقدمه‏
واژه دولت (State) از ريشه لاتينى Staves به معناى ايستادن و به صورت دقيق‏تر از واژه Statvs به معناى وضع مستقرّ و پابرجا گرفته شده است. «دولت» قدرت عمومى است و با ساخت اقتدار و روابط قدرت در جامعه سروكار دارد. افراد طبعاً در درون دولت زندگى مى‏كنند و رشد و رفاه آنها بستگى به دولت دارد. از ديدگاه آستين رنى، «دولت مجموعه افراد و نهادهايى است كه قوانين را براى جامعه وضع و اجرا مى‏كنند».2 وبر مى‏گويد: «دولت عبارت از اجتماعى انسانى است كه [با موفقيت‏] مدعى آن است كه انحصار كاربرد مشروع نيروى مادى را در پهنه يك سرزمين خاص بر عهده دارد».3 اندرو وينست معتقد است: «دولت چهارچوبى از ارزش‏هاست كه در درون آن زندگى عمومى جريان مى‏يابد و خود قدرت عمومى را جهت تحقّق آن ارزش‏ها به كار مى‏برد».4
بر اين اساس، دولت عالى‏ترين مظهر رابطه قدرت و حاكميتى است كه در همه جوامع وجود دارد و داراى مفهومى گسترده‏تر از نهادهاى اجرايى و قانون‏گذارى است.
دولت تجلّى قدرت ناشى از تشكّل سياسى يك جامعه است و وجود آن از طريق صفات و خصايص ويژه (عناصر بنيادى دولت) يعنى مردم (جمعيت)، سرزمين، حكومت (سازمان حكمرانى) و حاكميت (اقتدار فراگير) درك و احساس مى‏شود.
پايان دولت‏
گفتمان «پايان دولت» يا «جامعه بى‏دولت» در دو سده گذشته همواره مطرح بوده و ويژه بحث‏هاى «پايان باورى» نيست؛ بر خلاف گفتمان «پايان سياست» كه در اين ده - بيست سال اخير طرح شده است. نبود دولت، رؤياى آنارشيست‏ها و آرمان شهر ماركسيست‏ها و تضعيف موقعيت دولت ايده «نئوليبرال‏ها» است. از طرفى با ظهور پديده «جهانى شدن» و گسترش تكنولوژى و صادرات، «دولت» نقش خود را به شركت‏هاى چند مليتى مى‏دهد. در ائتلاف‏ها و همكارى‏هاى جهانى در راستاى جنگ و صلح نيز سازمان‏هاى بين المللى ايفاگر نقش اصلى هستند. بعضى از اديان نيز خود را از چارچوب سياست و دولت كنار كشيده و آموزه‏هاى خود را متمركز بر باطن شخص و ملكوت (آخرت) كرده‏اند. اكنون مسأله حكمرانى و اداره «فراملّى» در برابر جهان قرار دارد. در پايان قرن بيستم مسائلى به وجود آمده كه مستلزم اقدام جهانى است، نظير مشكلات جهانى بوم شناختى و زيست محيطى. با ظهور نيروهاى فراملّى و درون ملّى و نيز دست شستن ساكنان كشورها از موقعيت شهروندى، اختيارات و كاركردهاى دولت محدود شده است. در حال حاضر اين انگاره به شدّت تقويت مى‏شود كه دوران دولت - ملّت‏ها سپرى شده است. دولت در حال عقب‏نشينى است و از قدرت تهى مى‏شود و توانايى‏هايش را براى شكل دادن به وقايع به سرعت از دست مى‏دهد.
در نتيجه اين فرايند، توانايى دولت‏هاى ملّى در اتخاذ اقدامات مستقل در اجراى سياست‏هاى خود محدود شده و كنترل آنها بر كالاها، تكنولوژى و اطلاعات كاهش مى‏يابد و حتّى اختيار آنها در تبيين قواعد و قانونگذارى، در محدوده سرزمين ملّى نيز تنزّل پيدا مى‏كند.5 آنارشيست‏ها به نهاد دولت و قدرت دولتى بدبين بوده و هرگونه نهاد مبتنى بر زور و اجبار را عامل تباهى زندگى اخلاقى و اجتماعى انسان قلمداد كرده‏اند. به طور كلى آنان با حكومت مبتنى بر زور مخالفت ورزيده‏اند؛ اما هرگز خواستار از ميان برداشتن نهاد حكومت به طور كلّى نبوده‏اند. دولت به هر حال پديده‏اى مشحون از ارزش‏هاست و نمى‏توان آن را ناديده گرفت يا از ميان برداشت، بلكه بايد ديد چگونه مى‏توان ارزش‏هاى مطلوب در حيات اجتماعى را در درون چارچوب‏هاى مدنيت - كه همان دولت است - جست و جو كرد.6
البته دولت‏ها معمولاً از كاركرد اصلى خود غافل شده و تنها در صدد تأمين منافع شخصى و گروهى عده‏اى خاص برآمده‏اند. فسادهاى اخلاقى، مالى و سياسى صاحبان قدرت، ارزش و اهميت «دولت» را پايين آورده و باعث روى گردانى و دورى مردم از آن شده است. سلطه و اجبار ناحق، فريب افكار عمومى، ايجاد ستيزش‏ها و كشمكش‏هاى مداوم، ترويج تفكّرات الحادى و ضد اخلاقى، ناتوانى در حل مشكلات و معضلات جامعه و... باعث تضعيف نقش دولت شده است. البته تا زمانى كه جنگ و ناامنى و سلطه باشد، دولت هم وجود خواهد داشت؛ اما نكته مهم اين است كه تاكنون دولت‏هاى گوناگونى ظهور كرده‏اند ولى نتوانسته‏اند چهره موفقيت‏آميزى از خود نشان دهند.
مشكلات دايمى جهان (جنگ‏ها، عداوت‏ها، كينه‏ها، نابرابرى‏ها، نابسامانى‏ها، ظلم و ستم‏ها)، نيازها و احتياجات ضرورى بشر (در زمينه اقتصاد، سرمايه، ارتباطات، بهداشت، فقر مادى و معنوى و...)، الزامات و بايسته‏هاى جهان (در زمينه همگونى و نزديكى فرهنگ‏ها و علوم، تربيت اخلاقى، حاكميت سياست فاضله و...)، ايده‏ها و آرمان‏هاى هميشگى (صلح، دوستى، عدالت، نيكى، آرامش و...)، تجارب گذشته انسان‏ها (در نقص و ضعف دولت‏ها و حكومت‏ها، جنگ‏ها و سودجويى‏ها) و... مستلزم اين است كه دولتى جهان شمول و الهى، حاكميت را در دست بگيرد و دوگانگى‏ها و تضادها را از بين ببرد و به خواسته‏ها و آرمان‏هاى فطرى و واقعى بشر پاسخ دهد. اين آرزوها و آمال كمال‏جويانه و انسانى است كه تا كنون هيچ دولت و حكومتى آنها را تأمين نكرده و تنها در حكومت جهانى حضرت مهدى‏عج تحقّق خواهد يافت. اين دولت در سايه نظام امامت شكل گرفته و سياست فاضله را راهبرد اصلى خود انتخاب خواهد كرد. تحقق اين نظام جهانى درست در زمانى خواهد بود كه همه «دولت‏ها» ناكارآمدى و ناشايستگى خود را نشان داده‏اند. امام صادق‏عليه السلام در اين باره مى‏فرمايد:
امر ظهور واقع نمى‏شود، مگر بعد از آن كه هر طبقه‏اى به حكومت برسند و ديگر طبقه‏اى در روى زمين باقى نباشد كه حكومت نكرده باشد، تا ديگر كسى نتواند ادعا كند كه اگر زمام امور به دست ما مى‏رسيد، ما عدالت را پياده مى‏كرديم! آن گاه حضرت قائم‏عليه السلام قيام كرده، حقّ و عدالت را پياده مى‏كند.7
دولت اخلاقى‏
تأكيد بر ارتباط و پيوند اخلاق و سياست، پيشينه‏اى ديرين در فراخناى زندگى بشرى دارد. سقراط حكيم معتقد بود: دانش سياسى بايد مقدّم بر هر چيز، مردم را با وظايف اخلاقى خود آشنا سازد. افلاطون سياست را جزئى از اخلاقيات مى‏دانست. از نظر ارسطو - كه علم سياست را ارباب علوم مى‏دانست - هدف دولت، عملى كردن «زندگى خوب» است. ارسطو اخلاق را مدخلى بر سياست مى‏شناسد و غايت آن را خير انسان تلقى مى‏كند. در سراسر سده‏هاى ميانه در اروپا، دين و الهيات بر مطالعه سياست مسلّط بود. پس از اين دوره، متفكّران مكتب ايده‏آليسم مانند روسو، كانت و هگل - دولت را نهادى اخلاقى مى‏دانستند كه از رشد اخلاقى انسان‏ها جدايى‏ناپذير است. در جهان اسلام نيز، ابونصر فارابى، اخلاق و سياست را يكسان و جزءِ حكمت عمليه يا فلسفه عملى مى‏دانست. اغلب فيلسوفان جهان اسلام نيز اخلاق و سياست را جدايى‏ناپذير مى‏دانستند.8
سياست و اخلاق، دو عنصر ضرورى و جدايى‏ناپذير زندگى جمعى است و اخلاق اگر چه امرى فردى است، ولى وقتى رفتار فرد در گروه‏هاى سازمان يافته سياسى - اجتماعى مطرح مى‏شود، تبعات آن بسيار گسترده است. از ديدگاه يكى از نويسندگان: تربيت و سياست نيز در ارتباط با يكديگر و تكميل كننده همديگر هستند. تربيت زمينه‏ساز سياست است و سياست، گسترنده تربيت. هدايت نيز داراى اين دو ركن است: «تربيت»، دادن خط به انسان و «سياست»، نظارت بر حركت انسان در خط است. اسلام به منظور تصحيح حيات فردى به امر تربيت و به منظور تصحيح حيات اجتماعى به امر سياست مى‏پردازد. بنابراين در نظام اسلامى، تربيت (رهبرى و اداره فرد) و سياست (رهبرى و اداره اجتماع) دوشادوش هم حركت مى‏كنند براى اداى رسالت بزرگ. تأثير متقابل تربيت و سياست در يكديگر، هنگامى مثبت است كه تربيت و سياست هماهنگ باشند. در غير اين صورت هر يك آثار ديگرى را خنثى خواهد ساخت... امر تربيت و سياست انسان‏ها بر عهده قرآن و امام (حجت‏الهى) است.9
غايت سياست در اسلام، سوق دادن جامعه به سمت كمال و سعادت واقعى و ابدى است و از همين منظر، سياست با اخلاق داراى هدف واحد و مشتركى مى‏شوند، چون هدف اخلاق نيز تربيت نفوس و رهنمونى آنان به كمال و تعالى انسان است. در اسلام، خدا هم مبنا و هم غايت فضايل اخلاقى است و همه مفاهيم عمده زندگى سياسى - اجتماعى انسان (حق، عدالت، صلح، عفّت، تقوا، معنويت، درستى، راستى و...) در مسير او معنا پيدا مى‏كند. بر اين اساس مهم‏ترين هدف و حكمت بعثت نبى اكرم‏صلى الله عليه وآله، تكميل و تنظيم فضيلت‏هاى اخلاقى است: «إنّما بعثت لاتمّم مكارم الاخلاق».10
«اخلاق و معنويت» را مى‏توان در «سياست فاضله» متبلور نمود و به كمك آن، راهبردهاى مناسبى براى رسيدن انسان‏ها به كمال و سعادت واقعى، تثبيت مكارم اخلاقى و رفع رذايل و موانع كمال و هدايت اتخاذ كرد. اخلاق در اسلام بدان جهت اهميت دارد كه با ايمان به خدا و وحى، معنا مى‏يابد و در تمامى ابعاد و زواياى زندگى انسانى - سياست، اجتماع، فرهنگ، اقتصاد و... - جارى و سارى است. معيار فضيلت اخلاقى نيز تقرّب به خدا و نفى هرگونه انگيزه مادى و معنوى در افعال، كردار و نيات انسان است. از طرفى قدرت و حاكميت اصلى نيز از آن خداست و منشأ قدرت سياسى و اقتدار اوست و همه قدرت‏ها بايد در سلسله مراتب ولايت و حاكميت او روى زمين پديد آيد.11
قدرت و ولايت پيامبرصلى الله عليه وآله و امامان معصوم‏عليهم السلام در اين راستا قرار مى‏گيرد. خواجه نصير طوسى، از متفكران مسلمانى است كه به سياست فاضله توجه وافرى نشان داده و آن را به معناى سياست امامت گرفته است. وى درباره انواع سياست‏ها مى‏نويسد: «يكى سياست فاضله باشد كه آن را امامت خوانند و غرض از آن، تكميل خلق بود و لازمش، نيل سعادت».12 همچنين مى‏گويد: «اگر اين تدبير بر وفق وجوب و قاعده حكمت اتفاق افتد و مؤدّى بود به كمالى كه در نوع و اشخاص به قوّت است، آن را سياست الهى خوانند».13 اين سياست الهى (براى سوق دادن انسان به كمال)، در سياست امامت، متبلور است و آن هم بر اساس روايت پيامبرصلى الله عليه وآله، براى پرورش و تتميم مكارم اخلاقى است (انّى بعثت لاُتمّم مكارم الاخلاق). بر اين اساس با اتخاذ سياست فاضله (امامت» - كه كار ويژه آن شيوع خيرات عامه است - و جارى ساختن آنها در جامعه، زمينه تخلّق افراد به انواع كمالات نظرى و عملى فراهم مى‏شود. استحقاق يك د
ولت نيز در رهبرى جامعه، در رفتن به سوى كمالات و نيل به سعادت است. امام با اعمال سياست خود (سياست فاضله و الهى)، جامعه را از حالت نسبى خارج كرده و به سوى ايجاد هر چه بيشتر و كامل‏تر فضايل و نمود دادن آنها در حيات جمعى و تحقّق آنها در تمامى اعمال و رفتار نهاد رياست و سلسله مراتب آن، سوق مى‏دهد.14 شخص سياست‏مدار (سائس) و راهبر انسان‏ها به كمال و تعالى اخلاقى، «امام» ناميده مى‏شود كه مؤيد به عنايت الهى است:
در تقدير احكام به شخصى احتياج افتد كه به تأييدى الهى ممتاز بود از ديگران، تا او را تكميل ايشان ميسّر شود و آن شخص را در عبارت قدما «ملك على الاطلاق» گفته‏اند... در عبارت محدّثان او را «امام» و فعل او را «امامت» و افلاطون او را «مدبّر عالم» خواند و ارسطو «انسان مدنى»؛ يعنى انسانى كه قوام تمدّن به وجود او و امثال او صورت بندد.15
اين امام و رهبر در صدر اسلام پيامبرصلى الله عليه وآله و امير مؤمنان على‏عليه السلام و فرزندان معصوم او بودند و در حال حاضر و در آينده - به خصوص براى تحقّق جامعه آرمانى موعود - حضرت مهدى‏عج است. او نايب خدا، خليفة اللَّه، امام عادل و معصوم از نگاه و خطا و پرهيزكار و انسان كامل است و چنين شخصى مى‏تواند جامعه را با تأييدات الهى، به سوى كمال و خيرات سوق دهد: «سائس اوّل (امام) تمسّك به عدالت كند و رعيت را به جاى اصدقا دارد و مدينه را از خيرات عامه مملوّ كند و خويشتن را مالك شهوت دارد».16
دولت اخلاقى از ديدگاه برخى دانشمندان غربى‏
از ديدگاه كانت، اصلاح اخلاقى انسان مستلزم وقوع يك انقلاب اساسى در شخصيت و روحيه اوست، يعنى انقلاب در شيوه تفكّر و نحوه ارزش‏گذارى او در امور زندگى، و با صِرف اصلاح خلق‏وخو، بهبود اخلاقى حاصل نمى‏شود. غلبه خير بر شرّ - كه مطلوب كانت است - همان برقرارى حكومت الهى بر زمين است. زندگى خردمندانه انسان عبارت است از جنگ او عليه شرور و رذايل تا از اسارت گناه آلودگى آزاد گردد.
انسان با تكامل تام و تمام اخلاقى خود، تنها موجودى است كه مى‏تواند جهان را تابع عزم و اراده خداوند و غايت آفرينش قرار دهد كه سعادت او از اين تكامل اخلاقى به عنوان شرط اوّل، نتيجه مستقيم اراده خداوند متعال است. تكليف عمومى ما به عنوان انسان اين است كه به اين مرتبه آرمانى ارتقا يابيم. حاكميت اصل خير تا آن‏جا كه انسان مى‏تواند مطابق آن عمل كند، به نحو ديگرى تحقق نمى‏يابد، مگر از طريق تأسيس و توسعه جامعه‏اى بر اساس قوانين فضيلت و در جهت تحقّق آن.17
اتحاد انسان‏ها را مى‏توان تحت صرف قوانين فضيلت، يك اتحاد اخلاقى و تا آن جا كه اين قوانين عموميت دارند، يك اتحاد اخلاقى - مدنى (در مقابل جامعه حقوقى - مدنى) يا يك جامعه مشترك المنافع اخلاقى ناميد. كانت نوع اوّل جامعه مشترك المنافع (جامعه داراى وحدت اخلاقى) را دولت اخلاقى يعنى حكومت فضيلت (اصل خير)مى‏نامد.18 مهم‏ترين محور اين جامعه اخلاقى، نحوه ستايش خداست. هر كس بايد بكوشد از طريق زندگى صحيح - كه به واسطه آن مى‏توان اراده خدا را شناخت - محبوب خدا گردد.
اما هگل معتقد بود سرنوشت آدميان در آينده قابل پيش‏بينى، زيستن و رشد در درون دولت‏هاست. داشتن دولت و زيستن در آن، براى اكثريت آدميان در جوامع پيشرفته، ضرورى است. انسان‏ها نه تنها اجتماعى بلكه دولت‏مند و سياسى نيز هستند. وجود دولت تصادفى نيست، بلكه دولت اوج فرآيند تاريخى درازى است كه از عصر يونان باستان آغاز شده است. هگل در نظريه تاريخ خود نشان مى‏دهد كه عصر حاضر به تدريج از درون مراحل پيشين رشد فرهنگ بشرى پديد آمده است. به نظر او شعور (آگاهى) از مرحله‏اى به مرحله ديگر تكامل پيدا مى‏كند. اين سير تا كسب معرفت مطلق ادامه مى‏يابد.
هگل دولت را به سه معنا به كار مى‏برد كه در واقع سه وجه از يك حقيقت با مراتب متفاوت است. اين سه معنا عبارت است از:
1. دولت بيرونى (مجموعه منظمى از قوانين...)؛
2. دولت سياسى (دولت بر حسب نهادهاى خاص حكومتى)؛
3. دولت اخلاقى (معناى كامل و فراگير مورد نظر هگل).
مفهوم دولت اخلاقى، كامل‏ترين معناى دولت، دربردارنده دو وجه ديگر و در ضمن مرتبه‏اى عالى‏تر است. در اين دولت، انسان به اوج تكامل تاريخى صعود مى‏كند. دولت اخلاقى، خلاصه فرآيندى اجتماعى است كه در آن جوهر آگاهى و اراده فردى در نهادها عينيت مى‏يابد. هگل دولت را در اين مرحله «فعليت انديشه اخلاقى» مى‏خواند. در اين مرحله است كه آزادى واقعى به دست مى‏آيد و موضوعات اراده فردى با موضوعات عقل منطبق مى‏شود. بدين معنا سنّت‏ها و قواعد نه تنها در درون ساختارهاى نهادى وجود دارند، بلكه همچنين به وسيله شهروندان، خود آگاهانه اراده مى‏شوند. زندگى اخلاقى وجه عملى رفتار انسان است و در آن قواعد اجتماعى در فرد درونى مى‏شوند. نهادهاى دولت اخلاقى متضمن غايتى اجتماعى هستند كه جوهر اراده شهروندان را تشكيل مى‏دهد.
در نظريه اخلاقى دولت، قدرت عمومى در شيوه تلقّى و عمل شهروندان، گروه‏ها و نهادهاى دولت نهفته است كه معطوف به تأمين حداكثر كمال و رشد اخلاقى و آزادى شهروندان است. قدرت عمومى در واقع در وحدت گرايش‏هاى ادراكى فرد و غايات قواعد و نهادها نهفته است.19
دولت اخلاقى امام مهدى‏عج‏
1. امامت (سياست امامت): دولت مهدوى، دولتى اخلاقى (كمال‏گرا و احياگر نفوس) مبتنى بر ساختار امامت است. در علم كلام و مباحث اعتقادى روشن شده كه «امامت»، در اعتقاد شيعه، پيشوايى و ولايت شخص معصوم است كه از سوى خدا به اين مقام منصوب شده است. «امامت» تنها يك مقام و حكومت ظاهرى نيست، بلكه يك مقام والاى معنوى و دينى است. امام علاوه بر رهبرى حكومت اسلامى، هدايت همه جانبه مردم را در امر دين و دنيا بر عهده دارد. فكر و روح مردم را هدايت كرده و شريعت پيامبرصلى الله عليه وآله را از هرگونه تحريف و تغيير پاسدارى مى‏كند و اهدافى را كه پيامبر براى آن مبعوث شده، تحقّق مى‏بخشد. امام از حيث درجه كمالات وجودى، در برترين نقطه قرار دارد و امير كاروان بشرى است. قافله سالار اين كاروان كمال و هدايت، در عصر ظهور و تشكيل دولت جهانى اسلام، حضرت مهدى‏عج است. كار ويژه بنيادين و كمال‏گرايانه اين زعامت و حكومت، برنامه‏ريزى صحيح و تلاش در جهت تربيت دينى و معنوى جامعه، رشد فكرى و علمى و بالندگى فضايل و كمالات عالى انسان و گسترش تقواست؛ البته امورى مانند برقرارى عدالت اجتماعى، تأمين بهداشت، آموزش و امنيت در سايه اين رشد و كمال اخلاقى و فكرى به دست خواهد آمد. در اين جا جامعه به سوى تأمين سعادت پايا و فناناپذير رهبرى مى‏شود و عوامل سقوط و نابودى شخصيت حقيقى و عالى آدمى و موانع رشد و كمال انسانيت بر طرف مى‏گردد. قرآن مجيد در ترسيم سيماى معنوى حكومت صالحان - كه وعده تحقّق آن به دست مهدى موعود داده شده - مى‏فرمايد:
الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَللَّهِ‏ِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ؛20 كسانى كه چون به آنان در زمين قدرت و توانايى دهيم، نماز به پا مى‏دارند و زكات مى‏دهند و به كارهاى پسنديده وا مى‏دارند و از كردارهاى ناپسند باز مى‏دارند و فرجام همه كارها از آن خدا است.
در بعضى تفسيرها، اين آيه به امام مهدى‏عج و ياران ايشان تأويل شده است.21 خواجه نصير نيز مى‏نويسد: «سائس اول (امام) تمسّك به عدالت كند و رعيت را به جاى اصدقا دارد و مدينه را از خيرات عامه مملوّ كند».22
امام معصوم‏عليه السلام داراى ولايت‏ها و مسؤوليت‏هاى مختلفى است بر اساس ولايت هدايت و نفوذ و پرورش معنوى - كه مهم‏ترين ولايت‏هاست و در سايه يك دولت كارآمد و كمال گرا بهتر جلوه مى‏يابد - هدايت معنوى و اختيارات ويژه و قدرت و نفوذ و سلطه و ولايتى خاص است كه به وسيله آن، احياى دل‏هاى مرده و زنگار گرفته و پرورش قلوب و هدايت معنوى انسان‏ها، براى امام امكان‏پذير مى‏شود. اين بعد از ولايت اهميت خاصى در نظام امامت دارد و حتى ساير ولايت‏ها و اختيارات (قضا، سياست و...) براى تقويت اين بعد از ولايت است تا جان‏هاى مرده و وجدان‏هاى خفته بيدار شوند و جامعه، روح و حيات نوينى (اخلاقى - معنوى) پيدا كند. بى‏شك در برابر اين همه خودكامگى‏ها، هواپرستى‏ها، غفلت‏ها، استكبارگرى‏ها و ستم‏ها، هدايت و پرورش معنوى با موانع و مشكلات فراوان و سختى همراه است. در چنين شرايطى ناگزير حكمت هدايت الهى ايجاب مى‏كند كه امام از قدرت ويژه‏اى برخوردار باشد تا بتواند على رغم ظلمات و موانع و حجاب‏ها، از يك سو در عمق جان‏هاى مرده و وجدان‏هاى خفته و فطرت‏هاى زنگار گرفته نفوذ كند و در آنها تصرّف و ايجاد تحوّل نمايد و از سوى ديگر در وجدان و تفكّر عمومى جامعه، روح و حيات جديدى بدمد و فرد و جامعه را در سير تكاملى قرار دهد.23
2. چرايى دولت اخلاقى‏
عصر پيش از ظهور، عصر گسترش شديد و بى‏سابقه فساد اخلاقى، انحرافات و كژروى‏هاى عقيدتى، فرهنگى و اجتماعى، فزونى فساد سياسى، افزايش شهوت‏رانى و هوس‏بازى، گسترش ظلم و ستم و بى‏عدالتى، فراگيرى الحاد و دين ستيزى و... است و تنها يك دولت اخلاقى مى‏تواند اين نابسامانى‏ها و كاستى‏ها را از بين ببرد. بشر در طول حيات خود، به طور كامل و شايسته از رشد اخلاقى و فكرى برخوردار نبوده و غالباً در تباهى و فساد و بى‏اخلاقى زندگى كرده است؛ اما در عصر پيش از ظهور، تحت تبليغات و ترويج افكار شيطانى و شهوانى، دچار تباهى شديد اخلاقى و فساد سياسى - اجتماعى شده و جامعه گرفتار بحران معنويت، بحران انسانيت و بحران اخلاق و فرهنگ مى‏گردد - چنان كه در عصر حاضر شاهد تحقّق بسيارى از اين مفاسد و بحران‏ها هستيم. برآمد اين تباهى، زوال تمدّن و فرهنگ بشرى، دور شدن از كمال و سعادت واقعى و گرفتارى در دام شيطان و بروز معضلات و مشكلات اساسى در روند حركت تكاملى بشر است.
وضعيت اخلاقى - اجتماعى عصر پيش از ظهور
در روايات درباره وضعيت دوران قبل از قيام و رفتارها و كردارهاى نابهنجار و فسادآلود عموم مردم، مطالب زيادى بيان شده است. در اين‏جا به بيان يك حديث از امام صادق‏عليه السلام بسنده مى‏كنيم. آن حضرت وضعيت اخلاقى - اجتماعى عصر پيش از ظهور را چنين ترسيم مى‏كند:
ظلم و ستم، همه جا را فرا مى‏گيرد. قرآن فرسوده و بدعت‏ها از روى هوا و هوس در آن ايجاد مى‏شود. آيين يكتا پرستى (اسلام) بى‏محتوا مى‏گردد. اهل باطل بر اهل حق مقدّم مى‏شود. مردان به مردان و زنان به زنان قناعت مى‏كنند. مؤمنان، سكوت اختيار مى‏كنند. كوچك‏ترها، احترام بزرگ‏ها را حفظ نمى‏كنند. ثناگويى و چاپلوسى زياد مى‏شود. آشكارا شرب مى‏نوشند. راه‏هاى خير مسدود و راه‏هاى شرّ مورد توجّه قرار مى‏گيرد. حلال الهى، حرام و حرام او، مجاز شمرده مى‏شود. قوانين و فرمان‏هاى دينى، مطابق تمايلات اشخاص تفسير مى‏گردد. سرمايه‏هاى عظيم در راه خشم خدا (و فساد و بى‏دينى) مصرف مى‏شود. رشوه‏خوارى در ميان كارگزاران دولت، رايج مى‏گردد و پست‏هاى حسّاس به مزايده گذاشته مى‏شود. قمار آشكار مى‏گردد و سرگرمى‏هاى ناسالم، رواج پيدا مى‏كند. شنيدن حقايق قرآن بر مردم گران مى‏آيد، ولى شنيدن باطل آسان [و جذّاب‏] مى‏شود! مردم، سنگدل و طرفدار زورمداران و قدرتمندان مى‏شوند. آلات لهو و لعب، حتّى در مكّه و مدينه آشكار مى‏شود و اگر كسى اقدام به امر به معروف و نهى از منكر كند، به او توصيه مى‏كنند كه اين كار، وظيفه تو نيست. تمام همّت مردم شكم و فرج‏شان است. زنان خود را در اختيار افراد بى‏ايمان مى‏گذارند. پرچم‏هاى حقّ‏پرستى فرسوده و كهنه مى‏گردد. ويرانگرى و تخريب (به وسيله جنگ‏ها) بر عمران و آبادى پيشى مى‏گيرد. مردم عصرها در حال نشئه و صبحگاهان مست‏اند. هر سال، فساد و بدعتى نو پديدار مى‏شود. مردم پيرو ثروتمندان خودخواه مى‏شوند. قاضيان برخلاف فرمان خدا قضاوت مى‏كنند و...».24 علاوه بر اين، در روايات نبوى «آكنده شدن جهان از ظلم و ستم» بيانگر وضعيت نابسامان جهان در اين عصر است.
3. دولت اخلاقى امام مهدى‏عج‏
از ديدگاه شيعه، آينده سياست (دولت)، بسيار روشن و خوشبينانه است. تاريخ براى رسيدن به آن جامعه مطلوب و آرمانى، هر چند با فراز و نشيب، در حركت است. اين مدينه فاضله در زمين به دست مصلح موعود و با يارى امدادهاى الهى به وجود آمده و او اداره آن را در دست خواهد گرفت. سياست در اين جامعه، «فاضله» و «الهى» است و دولت اخلاقى (كمال‏گرا و اخلاق محور) بر اساس نظام امامت شكل مى‏گيرد. مردم به كمال نهايى و هدف غايى خود خواهند رسيد و روح عبادت و عبوديت بر جوامع حاكم خواهد شد و... كارگزاران امور، از افراد با ايمان و كاردان انتخاب شده و آنان خدمت‏گزاران مردم خواهند بود بشر به آرزوى ديرينه خود مبنى بر حكومتى عادلانه، جامعه‏اى اخلاق مدارانه، آيينى خداپرستانه و رفاه و امنيتى جاودانه خواهند رسيد.
اين «انگاره»، ديدگاه روشن قرآن و آرمان و خواسته اصيل و متكامل اسلام است. اين بشارت و وعده حتمى خداوند به يكتاپرستان و حق باوران و هدف و مسير روشن تاريخ در چشم انداز اديان الهى است.
قرآن مى‏فرمايد:
هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمْ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ؛25 اوست كه در ميان قوم بى كتاب، پيامبرى از ميان خودشان برانگيخت كه آيات او را بر آنان مى‏خواند و پاكيزه‏شان مى‏دارد و به آنان كتاب و حكمت مى‏آموزد... .
در اين آيه، تكامل وجود انسان از جنبه‏هاى علمى و عملى و تزكيه و تهذيب هدف نهايى بعثت پيامبرصلى الله عليه وآله معرفى شده است. در نتيجه مردم به آن غايت اصلى و بنيادين (عبادت و عبوديت و تقرّب به خداوند سوق داده مى‏شوند.
4. چيستى دولت اخلاقى مهدوى‏
دولت اخلاقى امام مهدى‏عج بدين معناست كه هم خود جامع تمايل فضايل، نيكى‏ها و محاسن اخلاقى و عقلى است، هم در مقام عمل و اجرا، همه آنها را در جامعه محقّق مى‏سازد، هم مدافع و حامى ارزش‏ها و هنجارهاى اخلاقى و دينى است و هم ابزار زندگى صنعتى و علمى بشر را براى تحقّق كمالات انسانى (عبادت و عبوديت و تقرّب به خدا) به كار مى‏گيرد و جامعه را زنده و انسانيت انسان را احيا مى‏كند. معيار مشترك اين دولت در سرتاسر جهان، «اخلاق و معنويت» مبتنى بر دين و تكامل و تعالى انسانى است.
دولت اخلاقى يعنى «دولتى مبتنى بر نظام امامت كه جامعه را در تمامى ابعاد و جنبه‏ها، به سمت رشد اخلاقى و كمال مطلوب انسانى، هدايت و راهبرى مى‏كند و باورها و رفتارهاى مردم را اصلاح مى‏نمايد». به عبارت ديگر، دولت امام مهدى، وظيفه‏دار تأمين سعادت حقيقى و حداكثر كمال و رشد اخلاقى و معنوى مردم و تربيت و احياى نفوس مرده است. تا انسان به اوج كمال ذاتى نرسد، محال است به سعادت حقيقى نايل آيد و چون تحقّق سعادت حقيقى، تنها در عصر حضرت ولى عصرعج امكان‏پذير است، انسان به يقين به اوج «كمال ذاتى» خواهد رسيد. كمال ذاتى انسان، همان كمال خلقى به اضافه كمال عقلى و كمال اجتماعى است. كمال خُلقى در رأس اين مثلث قرار دارد. بر اين اساس، دولت اخلاقى امام مهدى‏عج تأمين معنويت، عقلانيت و عدالت را بر عهده دارد تا جامعه به سمت «تعالى و تكامل» و «پيشرفت و رفاه» سوق داده شود. در دولت اخلاقى امام مهدى‏عج همه امور و رهيافت‏ها، فاضله و الهى است، يعنى از يك سياست فاضله شروع و به يك هدف فاضله (الهى) ختم مى‏شود:

اين شاخص در ساختار نظام امامت جاى مى‏گيرد و به غير از آن امكان تصوير و عملى كردن چنين محورى وجود ندارد. در اين ساخت، «تربيت و اخلاق متعالى»، در مركز قرار مى‏گيرد و با كمك و راهنمايى وحى، هدف‏مندى نظام هستى و تجربه بشرى در رابطه انسان با خدا، با خود، با ديگران و حتى با طبيعت اصلاح مى‏شود. بر اساس اين مبنا، دولت اخلاقى، كارآمدى و كارآيى خود را در همه شؤون و ابعاد زندگى انسانى بروز مى‏دهد. در واقع اخلاق متعالى و تصحيح رابطه انسان با همه چيز و رشد فكرى و عقلى او، باعث تغيير و تكامل رفتار و طرز تلقى و باورهاى او و استفاده درست و بهينه از همه چيز مى‏شود. در دولت اخلاقى، همه چيز بر پايه معنويت و ديانت است و برآمد آن، سياست اخلاقى، اقتصاد اخلاقى، فرهنگ اخلاقى و جامعه اخلاقى است.
كار اصلى امام زمان‏عج اين نيست كه جهان را از عدل و داد پر مى‏كند. كار اصلى او زنده كردن جامعه است. وجود امام زمان‏عج عامل حيات است. او جامعه مرده را زنده مى‏كند؛ بعد به عدل و داد فرا مى‏خواند. جامعه زنده مشتاق عدل و داد است. برخى از انسان‏ها به حسب ظاهر انسان و در باطن مرده‏اند (مرده‏هاى متحرك). صورت آنان مطابق سيرتشان نيست. امام‏عليه السلام صورت‏ها را مطابق سيرت مى‏كند. بعد از آن كه سيرت را انسانى و واقعى كرد، جامعه ظاهراً و باطناً انسانى مى‏شود. سپس به عدل و داد فرا مى‏خواند و جامعه زنده، تشنه عدل و داد مى‏شود. كار اصلى او احياگرى است. همان گونه كه رسول خداصلى الله عليه وآله جامعه مرده را زنده كرد، حضرت ولى عصرعج نيز جامعه مرده را زنده مى‏كند و براى احياى آن، معارف و حقايق و طهارت حقيقى را اعطا مى‏كند (يزكّيهم و يعلّمهم) جامعه‏اى زنده است كه كتاب الهى، حكمت الهى و طهارت الهى را بداند و بيابد. پيامبرصلى الله عليه وآله بعد از اين كه تزكيه و تعليم فردى را مطرح كرد، به تزكيه و تعليم جمعى پرداخت و [به درمان‏] كينه جويى، حقد، حسادت و... پرداخت. آن كه عداوت را تبديل به صلح مى‏كند، كيمياگرى است (ولايت تكوينى) و تنها با نصيحت ممكن نيست. كار امام عصرعج، تبديل عداوت به صداقت و... است. بيشتر كارهاى امام زمان‏عج (تأمين امنيت، عدالت، رفاه و...) فرعى است و مهم، كار اصلى است و اين كار اصلى با كارهاى فرعى كامل مى‏شود.26
5. دلايل و شواهد دولت اخلاقى مهدوى‏
امام مهدى‏عج پس از آن كه حكومت بر جهان را در دست گرفت، عملكردى كامل، چند جانبه و اخلاق محور ارائه خواهد داد. بر اين اساس نظام سياسى و دولت امام مهدى‏عج دولتى كارآمد و متكامل خواهد بود؛ كارآمدى به معناى بالفعل نمودن، بهره بردارى كامل، سازمند، متعادل و متعالى از تمامى استعدادها، امكانات و فرصت‏هاى اقتصادى، فرهنگى و اجتماعى و كاهش يا از بين بردن تعديّات و ضايعات. چنين رويكردى، نه آرمانى است و نه غير قابل دسترس بلكه طرحى عملى و قابل دسترس و اجراست، زيرا در عصر ظهور، موانع و مشكلات (ستيزه‏جويى، جنگ، فسادگرى و تجاوزگرى) از بين خواهد رفت و امامى عالم، مدير، توانمند و عادل، زعامت دينى - سياسى مردم را عهده‏دار خواهد شد. اين دو به معناى، استفاده بهينه و كارآمد از تمامى امكانات و منابع در راستاى كمال‏خواهى انسان است.
در استدلال بر اخلاقى بودن (كمال‏گرايى و احياگرى) دولت امام مهدى‏عج مى‏توان به روايات، اهداف و ويژگى‏هاى آن دولت استناد كرد. بر اساس اين مؤلّفه‏ها، دولت آن حضرت در تمامى ابعاد و شؤون زندگى انسان، داراى برنامه و خط و مشى خاصى خواهد بود. مهم‏ترين آنها، اقدامات و برنامه‏هاى اخلاقى و تربيت دينى است و حتى كار ويژه‏هاى اقتصادى، سياسى و اجتماعى آن، براى تعالى و تكامل اخلاقى و روحى انسان‏ها خواهد بود. برخى از اين شواهد، دلايل و ويژگى‏ها عبارت است از:
الف) روايات‏
روايات مختلف در اين موضوع - به خصوص حديث «اكمل به اخلاقهم» - دلالت بر اهميت و محوريت اخلاق و عقلانيت و رشد و بالندگى معنوى و فكرى انسان‏ها در دولت مهدوى دارد:
امام باقرعليه السلام مى‏فرمايد: «چون قائم ما قيام كند، دستش را بر سر بندگان مى‏گذارد و عقول آنها را متمركز ساخته و اخلاقشان را به كمال مى‏رساند».27
در روايت ديگرى آمده است: «وقتى قائم ما قيام كند، دست [عنايتش‏] را بر سر بندگان مى‏نهد و بدين وسيله عقل آنها زياد شده و فهم‏شان بالا مى‏رود (كامل مى‏گردد).28
كمال اخلاقى و فكرى مورد اشاره در اين روايت، بيانگر مهم‏ترين و بنيادى‏ترين اقدام امام مهدى‏عج جهت ريشه‏كنى ناراستى‏ها و كاستى‏هاى زندگى بشرى است.
پيامبرصلى الله عليه وآله مى‏فرمايد: «... دل‏هاى بندگان را پر از عبادت مى‏كند و عدلش فراگير مى‏شود»29 و «خداوند به وسيله او دروغ را نابود مى‏سازد و روزگار سخت و رنج‏آور را مى‏برد و ذلّت بردگى و بندگى را از گردن‏هاى شما بيرون مى‏كشد».30
امام صادق‏عليه السلام در تفسير آيه شريفه «الملك يومئذٍ للَّه» مى‏فرمايد: «ملك و پادشاهى امروز از آن خداست، پادشاهى ديروز نيز از آن خدا بود، پادشاهى فردا هم از آن خداست؛ لكن هنگامى كه قائم ما قيام كند، جز خداى - تبارك و تعالى - پرستيده نمى‏شود»،31 يعنى مهم‏ترين ثمره اين دولت هدايت مردم و زنده كردن جامعه مرده است.
در روايتى ديگر آمده است: «[مهدى‏عج‏] با تقوا گام مى‏سپارد و بر اساس هدايت رفتار مى‏كند...».32 هدايت و ارشاد - تكوينى و تشريعى - از مهم‏ترين اقدامات دولت مهدوى است كه در سايه تعالى روحى و تكامل اخلاقى مردم به بار مى‏نشيند. همچنين او اين امت را پس از آن كه تباه [و فاسد ]شده‏اند، اصلاح مى‏كند».33 بر اساس اين روايت اصلاح مردم بعد از فساد اخلاقى آنان و تغيير بنيادين رفتارها، گفتارها و پندارهاى غير اخلاقى و آلوده آنها، مهم‏ترين و درخشان‏ترين اقدام دولت امام مهدى‏عج خواهد بود. اين احياگرى و اصلاح و نوسازى معنوى، مطلق و فراگير است و پس از آن فساد و انحرافى وجود نخواهد داشت و زمين نورانى و پر از صفا و معنويت خواهد شد: «زمين با نور پروردگارش - منوّر مى‏شود»34 و «چون قائم ما قيام كند، زمين به نور پروردگارش روشن مى‏گردد و مردم همگى بى‏نياز شوند».35
امام صادق‏عليه السلام در تفسير آيه «فاستبقوا الخيرات أين ما تكونوا...»36 فرمود: «[سبقت بگيريد در نيكى‏ها...]، درباره قائم‏عج و اصحابش نازل شده است».37 در روايتى آمده است: «هنگامى كه قائم آل محمد قيام كند، مى‏فرمايد: اى مردم! ما هستيم كسانى كه خداوند در قرآن وعده آنان را به شما داده است: «كسانى كه بر زمين حكومت مى‏كنند، نماز را برپا مى‏دارند».38 اين دو روايت نيز به روشنى نشان مى‏دهد كه از اقدامات اساسى حضرت مهدى و ياران آن حضرت، برنامه‏هاى اخلاقى، تربيتى و دينى و رساندن بشر به كمال معنوى و روحى است.
در روايت ديگرى آمده است: «زمين را از... نور و برهان آكنده مى‏سازد»39 و نيز «خداوند زمين را به دست قائم زنده و احيا مى‏گرداند، بعد از آن كه زمين با كفر ساكنانش مرده باشد».40 در روايات ديگر اشاره شده كه مرگ دل‏ها، با ترك امر به معروف و نهى از منكر،41 قتل، گرسنگى (فقر) و... بوده است. امام زمان‏عج به راستى كيمياگرى مى‏كند و با توجه به ولايت تكوينى، جامعه مرده و دل‏هاى زنگار گرفته را احيا مى‏كند و سعادت و روزى آنان را در معنويت و خردورزى آنان قرار مى‏دهد.
همچنين در حديثى آمده است: «دنيا و مردم آن در دوران حكومت مهدى‏عج، پاك و پاكيزه مى‏شوند»42 و «امر خداوند، برترى داده شده و دين خدا ظاهر مى‏گردد».43
انسان‏ها همواره به جهت غفلت، نادانى و ناسپاسى غرق در گناه و فساد هستند كه از اين امر در اصطلاح قرآنى به كورى، گنگى و كرى ياد مى‏شود. اين گونه امراض روحى و روانى در عصر امام مهدى‏عج مداوا مى‏شود و زمينه‏هاى ناهنجارى‏هاى اخلاقى از بين مى‏رود: «شيوه پيامبر خدا را در پيش مى‏گيرد و شما را از كورى، كرى و گنگى نجات مى‏دهد»44 و «قلعه‏هاى گمراهى و دل‏هاى بسته را مى‏گشايد».45 همچنين «خداوند به دست او از نابودى و تباهى نجات مى‏دهد و به وسيله او از گمراهى به [راه درست‏] هدايت مى‏كند».46
در زمينه اصلاح مفاسد و ريشه‏كن كردن كژى‏ها و ناراستى‏ها روايت شده است: «خداوند [به وسيله او] تمامى چيزهايى كه پيشتر فاسد شده‏اند، اصلاح مى‏كند»47 و «پستى‏ها را بر روى زمين باقى نمى‏گذارد».48
درباره شيوع خيرات و فضيلت‏ها و رفع رذايل و ناپسندى‏ها آمده است: «فتنه‏ها و ناامنى‏ها از بين مى‏رود و نيكى‏ها و بركات فزونى مى‏يابد»49 و «زمين را از هر فريب كارى پاك مى‏سازد و به عدالت رفتار مى‏كند...».50 «شرّ از بين مى‏رود و خير باقى مى‏ماند... زنا و شراب‏خوارى و ربا ريشه كن مى‏شود. مردم به عبادت و دستورهاى شرع روى مى‏آورند. عمرها دراز و امانت‏ها برگردانده مى‏شود. اشرار و بدان نابود و نيكان و اخيار باقى مى‏مانند و كسى كه دشمن اهل بيت‏عليهم السلام باشد، پيدا نمى‏شود».51
ب) اهداف و آرمان‏ها
بررسى اهداف هر نهضتى، تا حدودى ما را با ماهيت و چيستى آن آشنا مى‏سازد. با توجه به اين كه بعضى از اهداف قيام مهدى‏عج اصلى و بنيادين و برخى نيز فرعى و در ذيل هدف اصلى است، در اين جا به مهم‏ترين اهداف دولت آن حضرت - كه بيشتر جنبه كمال خواهانه و اخلاقى دارد - مى‏پردازيم:
1. رساندن جامعه بشرى به كمال مطلوب و رشد و بالندگى اخلاقى (هدف اصلى)؛
2. برقرارى عدالت اجتماعى و گسترش قسط و عدل در سراسر جهان؛
3. اداره و سامان‏دهى نظام جهان بر اساس ايمان به خدا، احكام دين اسلام و آموزه‏هاى قرآن؛
4. تثبيت و گسترش صلح و امنيت جهانى و از بين بردن ستيزه‏جويى، تجاوزگرى، جنگ، كينه جويى و خودپرستى؛
5. نجات مردم از چنگال ستمكاران، جبّاران و مفسدان و اهتزار پرچم توحيد و عدالت؛
6. احياى آيين توحيد و يكتاپرستى (اسلام) و نابودى آيين‏هاى انحرافى و باطل؛
7. تأسيس حكومت جهانى اسلام و در دست گرفتن حاكميت جهان؛
8. به كمال رساندن علم و دانش بشرى و رشد و شكوفايى عقل و انديشه؛
9. تصحيح امور زندگى و استفاده صحيح و بهينه از امكانات و منابع مادى و معنوى جهان؛
10. از بين بردن امتيازات و تبعيضات نژادى و طبقاتى و تعميق برابرى و مساوات؛
11. بسط و گسترش فضايل اخلاقى و ريشه كن كردن رذايل و آلودگى‏هاى اخلاقى و...52
رسيدن به اهداف والا و مقدّس، در گرو تغيير اخلاق و رفتار مردم و اصلاح و احياى آنان به دست حضرت مهدى‏عج است تا پس از آن مردم خود مشتاقانه به ساماندهى ساير امور بپردازند.
ج) پيمان نامه اخلاقى‏
حضرت مهدى‏عج هنگام ظهور و پيش از تشكيل دولت جهانى خود، عهد و پيمانى سخت - كه عمده محورهاى آن اخلاقى است - از ياران و كارگزاران امور اخذ مى‏كند. حضرت على‏عليه السلام اين پيمان‏نامه را چنين معرفى مى‏كند:
... با مهدى‏عج بيعت مى‏كنند كه: هرگز دزدى نكنند، زنا نكنند، مسلمانى را دشنام ندهند، خون كسى را به ناحق نريزند، به آبروى كسى لطمه نزنند، به خانه كسى هجوم نبرند، كسى را به ناحق نزنند، طلا، نقره، گندم و جو ذخيره نكنند، مال يتيم را نخورند، در مورد چيزى كه يقين ندارند گواهى ندهند، مشروب نخورند، حرير و خز نپوشند، در برابر سيم و زر سر فرود نياورند، راه را بر كسى نبندند، راه را ناامن نكنند، گرد همجنس بازى نگردند، خوراكى را از گندم و جو انبار نكنند، به كم قناعت كنند، طرفدار پاكى باشند، از پليدى گريزان باشند، به نيكى فرمان دهند، از زشتى‏ها باز دارند، جامه‏هاى خشن بپوشند، خاك را متكاى خود سازند، در راه خدا حقّ جهاد را ادا كنند و... .
آن حضرت نيز تعهّد مى‏كند: «جامه‏اى مثل جامه آنها بپوشد، مركبى مانند مركب آنان سوار شود، به كم، راضى و قانع شود، زمين را به يارى خدا پر از عدالت كند، خدا را آنچنان كه شايسته است، بپرستد و... .53
اين عهدنامه اخلاقى - معنوى، به خوبى روش و منش حكومت حضرت مهدى‏عج را نشان مى‏دهد و بر اهميت و ارجمندى مكارم اخلاقى و تلاش براى تعميق و گسترش آنها دلالت دارد. همچنين روشن مى‏كند كه جامعه عصر پيش از ظهور، جامعه‏اى به شدّت فساد آلود و ضدّ اخلاقى است و امام‏عليه السلام با اخذ پيمان از ياران خود، جديت خود را در ريشه كنى اين مفاسد نشان مى‏دهد.
پى‏نوشت‏ها
1. حجة الاسلام كارگر كارشناس ارشد علوم سياسى.
2. آستين رنى، حكومت (تهران: مركز نشر دانشگاهى، 1374) ص 13.
3. تانسى استيون، مقدمات سياست (تهران: نشر نى، 1381) ص 64.
4. اندرو وينسنت، نظريه‏هاى دولت، ترجمه حسين بشيريه (تهران: نشر نى، 1376) ص 322.
5. ر.ك: رحيم كارگر، «جهانى شدن و حكومت جهانى حضرت مهدى»، فصلنامه انتظار، ش 6، ص 162.
6. اندرو وينسنت، پيشين، ص 322.
7. محمد بن ابراهيم نعمانى، الغيبة، ص 282، حديث 53؛ محمد بن حسن حرّ عاملى، اثبات الهداة، ج 3، ص 738، حديث 111؛ محمد باقر مجلسى، بحارالانوار، ج 52، ص 244؛ محمد محمدى رى شهرى، ميزان الحكمة (قم: دارالحديث، 1377) ج 1، ص 346.
8. ر.ك: عبدالرحمن عالم، بنيادهاى علم سياست، ص 74؛ على اصغر كاظمى، هفت ستون سياست (تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى، 1379) ص 292.
9. ر.ك: محمدرضا حكيمى، خورشيد مغرب (تهران: دليل ما، 1382) ص 218 و 219.
10. ميرزا حسين نورى، مستدرك الوسائل، ج 11، ص 187، حديث 12701؛ محمد باقر مجلسى، پيشين،
ج 68، ص 273.
11. ر.ك: على اصغر كاظمى، اخلاق و سياست (تهران: قومس، 1376) ص 162 و 164.
12. خواجه نصيرالدين طوسى، اخلاق ناصرى (تهران: انتشارات خوارزمى، 1373) ص 300.
13. همان، ص 252.
14. ر.ك: مرتضى يوسفى راد، انديشه سياسى خواجه نصيرالدين طوسى (قم: بوستان كتاب، 1380) ص 218 و 290.
15. خواجه نصيرالدين طوسى، پيشين، ص 253.
16. همان، ص 301.
17. ايمانوئل كانت، دين در محدوده عقل تنها، ترجمه منوچهر صانعى (تهران: نقش و نگار، 1381)، ص‏20 و 101.
18. همان، ص 139.
19. اندرو وينسنت، پيشين، ص 184 و 185.
20. حج (22) آيه 41.
21. على بن ابراهيم قمى، تفسير قمى، ص 87، سيدهاشم بحرانى، المحّجة فى مانزل فى القائم الحجّة، ص 254؛ محمد باقر مجلسى، پيشين، ج 51، ص 47، حديث 9.
22. نصيرالدين طوسى، پيشين، ص 301.
23. ر.ك: عباسعلى عميد زنجانى، فقه سياسى، ج 2، ص 327 و 328.
24. ر.ك: محمدباقر مجلسى، پيشين، ج 2، ص 256 - 260.
25. جمعه (62) آيه 2.
26. سخنرانى در حسينيه امام خمينى، قم: نيمه شعبان 1383.
27. سعيد بن هبةاللَّه راوندى، الخرائج و الجرائح (قم: مؤسسه امام مهدى، 1409ق) ج 2، ص 841 ، حديث 71؛ محمد باقر مجلسى، پيشين، ج 52، ص 336، حديث 71؛ لطف اللَّه صافى گلپايگانى، منتخب الاثر، ص‏482.
28. محمد بن يعقوب كلينى، كافى، ج 1، ص 25، حديث 1؛ محم بن حسن حرّ عاملى، پيشين، ج 3، ص 495، حديث 253.
29. محمد بن حسن شيخ طوسى، كتاب الغيبة، ص 179؛ محمد بن جرير طبرى، دلائل الامامة، ص 259؛ محمد باقر مجلسى، پيشين، ج 51؛ ص 74، حديث 24.
30. محمد بن حسن طوسى، پيشين، ص 186؛ محمدباقر مجلسى، پيشين، ص 75، حديث 29.
31. سيد هاشم بحرانى، المحجّة فى ما نزل فى القائم الحجّة، ص 275؛ لطف اللَّه صافى، پيشين، ص‏587، حديث 2.
32. محمد باقر مجلسى، پيشين، ج 52، ص 269، حديث 158.
33. على بن عيسى اربلى، كشف الغمّة، ج 2، ص 473؛ سليمان قندوزى حنفى، ينابيع المودّة، ج 2، ص‏538.
34. محمد بن على بن بابويه (شيخ صدوق)، كمال الدين، ج 2، ص 345، حديث 31؛ على بن عيسى اربلى، پيشين، ج 2، ص 473؛ فضل بن حسن طبرسى، اعلام الورى، ص 391.
35. محمد بن حسن طوسى، كتاب الغيبة، ص 468؛ محمد بن محمد بن نعمان (شيخ مفيد) الارشاد، ج 2، ص 381؛ محمد بن جرير طبرى، پيشين، ص 260.
36. بقره (2) آيه 148.
37. محمد بن ابراهيم نعمانى، پيشين، ص 241، ح 37؛ سيد هاشم بحرانى، پيشين، ص 39.
38. فرات بن ابراهيم كوفى، تفسير فرات كوفى، ص 274، حديث 371؛ محمدباقر مجلسى، پيشين، ص 373، حديث 166.
39. احمد بن على طبرسى، الاحتجاج، ج 2، ص 291؛ محمد بن ابراهيم نعمانى، پيشين، ص 237، حديث 26؛ محمدباقر مجلسى، پيشين، ص 350.
40. سيدشرف الدين حسينى، تأويل الآيات الظاهرة، ص 368؛ سيد هاشم بحرانى، پيشين، ص 376.
41. ر.ك: جلال الدين سيوطى، العرف الوردى، ص 112.
42. على بن عيسى اربلى، پيشين، ج 2، ص 493.
43. محمدباقر مجلسى، پيشين، ص 379، ح 187.
44. محمد بن يعقوب كلينى، كافى، ج 8، ص 66.
45. سليمان قندوزى حنفى، پيشين، ج 2، ص 588 و 523.
46. محمد بن على بن بابويه (شيخ صدوق)، كمال الدين، ج 1، ص 251، حديث 1؛ محمدباقر مجلسى، پيشين، ج 51، ص 70.
47. علاءالدين متقى هندى، البرهان فى علامات مهدى آخر الزمان، ص 132.
48. لطف اللَّه صافى، پيشين، ص 578.
49. همان، ص 209، حديث 49.
50. محمد باقر مجلسى، پيشين، ص 120، حديث 23.
51. لطف‏اللَّه صافى، پيشين، ص 592، حديث 4؛ شهاب الدين مرعشى نجفى، ملحقات الاحقاق، ج 29، ص 616.
52. رحيم كارگر، پيشين، ص 175، 176.
53. لطف‏اللَّه صافى، پيشين، ص 581، حديث 4.

منبع :سایت شارح